Quaestio 1

Diplomatic Transcription

By Henry of Ghent

Contributors:

- Jeffrey C. Witt, TEI Encoder

Edition: 0.0.0-dev | June 09, 2020

Authority: SCTA

License Availablity: free, Published under a Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0)

vn58an-fe53085

Sources:

Bb: Badius1520b

B194r

1
CIrca primum arguitur primo, quod relationes cones non differant ab illis quae sunt in poten-
tiis, sic. in actiuis & passiuis secundum potentiam actiuam & passiuam non referuntur aliqua
inter se nisi quia forma & dispositio agentis communicata est passo per actionem
vnius & passionem alterius, puta calefaciens non refertur ad calefactum per potentiam
actiuam & passiuam nisi quia passo communicata sit forma caloris quae fuit in agen
te: sicut generans non refertur ad generatum nisi quia generato communicata e for
ma generantis. sed ex hoc quod calefacto communicata est forma caloris, non referuntur
calefaciens & calefactum nisi secundum similitudinem. ex hoc vero quod genito conicata est forma substantialis generan
tis, non refertur generans ad generatum nisi secundum identitatem aut similitudinem essentialem, non est ergo aliud
referri per potentias actiuas & passiuas quam per identitatem & similitudinem. ergo &c.

2 ⁋ Similiter quod cones rela- a
tiones etiam non differant ab illis quae sunt in mensuris, arguitur sic. relatio per actum mensurandi non est nisi inter mensu
ra & mensuratum: sicut relatio non est nisi inter calefaciens & calefactum per actum calefaciendi. sed inter eadem
aequalia & similia non est relatio nisi per actum mensurandi: quia non dicuntur aliqua eadem nisi quia mensurantur
vno in substantia: nec aequalia nisi quia mensurantur vno in quantitate: nec similia nisi quia mensurantur
vno in qualitate. & econtrario non dicuntur aliqua diuersa inaequalia aut dissimilia nisi quia mensurantur multo, vt
infra videbitur. ergo &c.

3 ⁋ In contrarium est Philosophus in. v. metaphysiy. vt tactum est supra: & con-
sequenter amplius exponetur. ergo &c.

4 ⁋ Supposito ex iam declaratis quod sint aliquae relationes communes: & cum hoc etiam super
posito quod sint aliae relationes non cones: dico quod ex his duobus sequitur quod sunt diuersae inter se. Sunt enim di-
uersae in eo quod sunt plures: quia ex quo sunt plures, non sunt eaedem: quia idem sequitur ad vnum, vt infra dicetur.
Diuersum autem siue aliud & idem dicuntur secundum opposita in situ, vt dicit Philosophus. x. meta. & hoc ideo vt
dicit Commet. ibidem: quia cum alterum ponitur, aufertur reliquum. Sed quamuis sunt diuersae, quid satis patet ex pluribus
praedicamentis: nec de hoc debet hic fieri quaestio per se: quia tamen omnes conveniunt in genere relationis: ideo sequitur ar
ticulus iste ad inuestigandum quibus & quom sub communi genere relationis sunt diuersae: quod importat nomen dif
ferentiae. Vt enim dicit Phuins. x. meta, quod differt ab aliquo per aliquid differt. & necesse est vt sit aliquid idem
o quod non differant. Diuersum autem non oportet quod in aliquo conveniat: quia vt dicit ibidem exponendo textum
Phicoru. Omne. Commen. Idest omnia dico entia: aut est diuersum aut idem. Boethius tamen extendit differentias ad
diuersum. vbi dicit de triniitate. ca. x. Vbi nulla est differentia, nulla est omnino pluralitas.

5 ⁋ Ad videndum autem dif-
ferentiam esse aliquam inter se trium generum relationum continentium omnes relationes, & per hoc relationum conmunium ab
aliis esse differentiam aliquam, & quam vel qualem: oportet primo videre ortum & originem generum talium trium re
lationum a suis principiis causatiuis & fundamentis, & ordinem illorum inter se. Dico ergo quod cum (vt infe-
rius declarabitur) relatio non sit nisi respectus quidam cum habitudine, vel habitudo cum respectu diuersorum
relatorum inter se: quia esse relatiuorum est ad aliud se habere: & sic habitudo siue respectus relationis non est
nisi plurium inter se relatorum: omnis autem pluralitas siue multitudo procedit ab vno: & omnis processio ab vno
siue vnius siue plurium est illius vnius vt a quo, & alterius seu aliorum vt qui ab alio: Talis
autem processio necessario est secundum rationem producentis & producti, siue productiui & producibilis: Pri Bb194v
mum ergo genus relationis necessario est secundum rationem producentis & producti, siue secundum rationem prod
ctiui & producibilis. Quod quidem genus relationis est existens in potentiis actiuis & passiuis: de quib
stinguens tria genera relationum in exemplis dicit sic in. v. meta. Quoddam dicitur sicut calefaciens
calefactum, & abscindens ad abscissum, & omne agens ad patiens. & post pauca. Passiua autem & acti
ua per potentiam actiuam & passiuam: & actiones potentiarum: sicut calefaciens quod calefacit
quia potest: & esse calefaciens ad illud quod calefacit: & abscindens ad illud quod abscindit. Commentator.
ldest quoddam genus relatiuorum est in potentiis actiuis & passiuis, non enim acquirit calefaciens hanc
dispositionem nisi respectu illius quod calesit. & infra. Relatiua autem collata in genere actionis & per
sionis, sunt relatiua per passiones existentes in eis. Et sumit ibi Philosophus actiuum & passiuum lai
ge, vt iam dicetur: & quia modus iste relationis consistit in ordine principii ad principatum, ad ipsum
pertinet omnis relatio notionalis in diuinis. In eis autem quae se habent adinuicem sicut principium
ad principiatum, cum contingit quod principiatum in creaturis vniversale deficiat naturaliter a perfectione for
quae est in ipso principio: nec possit illam attingere: sed ipsa est in principiato respectu esse illius quod habet
in principio per modum cuiusdam imitationis & gradus inferioris: ex hoc a primo genere relationis
uod scilicet est in actiuis & passiuis, eritur genus relationis secundum, quod consistit in mensurs
dicit Philosophus ibidem. Et quoddam dicitur sicut mensuratum ad mensuram, & scitum ad scientiam
& sensatum ad sensum. Et fundatur hoc genus relationis realiter in forma producti non ratione qua
est forma simpliciter, & conformis formae sui principii: sed ratione gradus determinati in quo est
ducta non secundum aequalem: sed secundum inferiorem perfectionem. quam sit in suo principio. Et secundum
istum modum in producto ponentem gradum, nulla est realis relatio in diuinis abintra: quia in il
nulla est productio nisi per omnimodam aequalitatem producti ad producentem: licet aliqua sit in il
lis relatio secundum rationem mensurae & mensurati, vt infra declarabitur. Et quia creatura talem relationem secun
dum rem habet ad deum sicut mensuratum ad mensuram: econverso deus habet relationem correspon
dentem ad creaturam secundum rationem sicut mensura ad mensuratum. Deus enim est mensura omnium
creaturarum, excedens: & hoc inquantum immensa perfectio diuinae formae non est in creaturis nisi per
quandam participationem eius in gradu determinato. Et ad instar talis relationis inter deum & crea
turam est relatio talis inter diuersas creaturas secundum diuersos gradus, in quibus vna alteri supemi-
net. & supereminens semper rationem mensurae naturalis habet respectu illius cui superei
absque omni productione mensurati a mensura. Et in creaturis rationem talis mensurae primo & pri
cipaliter habet vnum respectu numeri: quia vt dicit Philosophus in. x. metaphy. ex hoc dicitur mensu
ra in aliis rebus. Commet. Idest ex hoc vno numerali fuit transumptum hoc nomen mensura ad quod
libet eorum quae dicuntur mensurae: sed diuersimode. Vt enim dicit in. v. eiusdem, non vnum in omnibus generi-
bus est idem. In quibusdam enim tonus est vnum: & in quibusdam vocale est vnum &c. Commentator. idest
vnum in omnibus generibus non est eiusdem naturae: sed in quolibet genere differt a se in alio. Et vt di-
cit super. x non est semper vna mensura in quolibet genere: sed inuenitur in vno genere plus quam vna men-
sura: sed maior mensuratur per minorem. Et praeter huiusmodi mensuram naturalem est quaedam alia mensu-
ra artificialis per hominum institutionem. de qua dicit Commenta. prius in eodem. x. Cum homines vo-
luerunt mensurare in istis rebus, posuerunt vnum per institutionem: & inspexerunt quod esset valde si-
mile vni numerali: & acceperunt illud quod non recipit maius & minus in sensu: sicut fecerunt in potes
deribus quae fundantur super grana hordei: & in omnibus accipiunt vnam mensuram indiuisibilem secun
dum sensum, similem mensurae natural scilicet vni numerali. Vnde patet quod omnis mensura rationem vnita
tis & simplicitatis habet respectu mensurati: & mensuratum in se semper habet rationem alicuius con
positionis & numeri respectu mensurae, sicut & omnis creatura respectu dei. Et sic vniuersaliter iste
secunds modus est inter mensuram & mensuratum sicut inter vnitatem & numerum. Omnis enim men
sura vnitatem & simplicitatem habet respectu mensurati: & omne mensuratum respectu mensurae compo
sitionem & numerum habet in se. Ab isto autem modo secundo relationis quid consistit generaliter inter vnita-
tem & numerum, & hoc quo ad substantiam numeri, procedit tertium genus siue modus relationum: quid consistit in
comparationibus & accntibus numerorum: quemadmodum accidens procedit a substantia. Et continet hoc tertium
genus relationum omnes relationes cones. de quibus dicit Philosophus. v. meta. Quaedam dicuntur relatiua sicut duplum ad
dimidium &c. Et distinguendo istos duos modos scilicet secundum & tertiu, subdit. Omnia ista dicuntur relatiua
per nunerum & per accidentia nuneri. Commen. Idest omnia relatiua nuneri & vnius sunt relatiua: aut quia sunt in substam
tia ipsius numeri: aut quia sunt in accntibus nueri. Et accntia numeri sunt minus, plus, addens, & diminutum: equam
le & inaequale & similia. Numeri autem secundum substantiam sunt vnum, duo, tria, quatuor, quinque, & dein-
ceps. sub quibus comprehenditur vnitas. Propter quod enumeratis istis relationibus quae sunt in acci
dentibus numeri, subdit. Et vnum est principium numerorum & mensura eorum. Commentator. Bb195r
idest, & vnum quod est principium numerorum, & mensura eorum, concluditur etiam in relatiuis quae sunt in nunero-
licet alio & alio modo nunerus & vniversale mensuratum refertur ad vnitatem & mensuram: & econverso vnitas & vniversal
mensura ad mensuratum: qua. scilicet vnum & vniversale mensura dicitur relatiue secundum rationem ad mensuratum: quia mensuratum siue
numerus dicitur relatiue secundum rem ad illam. Vnde assignando quo ad hoc differentiam aliarum relationum ad
illam quae est mensurae ad mensuratum, dicit. Omnia quae dicuntur modo numeri &c. vt supra in praecedenti quaestione. Est
autem hic aduertendum quod modus relationum conmunium quem nos iam posuimus tertium, Philosophus. v. meta. ponit
primum: sed ipse respicit ad facilitatem doctrinae: quia enim nobis notior est relatio communis quam illa quae est in
actiuis aut in mensuris: ideo illam praeposuit. Nos autem aspicientes ad naturam rei secundum ordinem praedictum, prae
ponimus relationem quae est in actiuis & passiuis: & sic relatio in mensuris ordine doctrinae vltima est
quia difficilior: & ordine naturae media. Quod dixerim ne aliqui aestiment me contraria dixisse in eo quod
in quaestionibus de Quolibet sequendo ordinem doctrinae secundum processum Philosophi, dixi quod primus modus
relationis est ille qui est modo numerum. scilicet relationum conmunium. Nunc autem dico sequendo naturam rei quod il-
le vltimus est seu tertius.

6 ⁋ Ad videndum autem clarius quom a dicto genere secundo relationis deriuatur
istud tertium, aduertenda sunt primo quaedam de oppositione vnius & multi. Secundo qualiter ab vno &
multo quae sunt secundo genere relationis opposita relatiue: deriuantur illa quae sunt relatiua tertio genere. Cir
ca oppositionem igitur vnius & multi sciendum est: quod vt dicit Philosophus in. x. meta. vnum & multum
opponuntur multis modis. vbi dicit Commen. Intendit quod opponuntur magis quam secundum vnum mo-
dum. Ad sciendum autem diuersos modos oppositionis vnius & multi: attendendum est quod vnum siue
vnitas secundum rationem sui nominis a negatione imponitur: quia significat rem sub ratione indiuisionis. Mul-
tum autem econtrario significat rem sub ratione diuisionis. dicente Philosopho in eodem. Quod diuiditur dicitur
multum. Illud autem quod non diuiditur, dicitur vnum secundum quod non diuiditur. Commen. Vnum indiuisibile: multum autem
est diuisibile. Et secundum rationem huius diuisionis & indiuisionis vnum & multum opponuntur: & hoc du
plici oppositione. Vna. scilicet qua quaeque res in se vna existens diuiditur ab alia re. Alia vero qua res aliqua ab
alia diuisa diuiditur infra semetipsam. Prima quidem diuisio est multorum inquantum multa sunt siue plu
ra: quae ad nullam vnitatem redacta sunt inquantum huiusmodi: & hoc siue illa plura nata sint in aliquam vni-
tatem numeralem naturalem redigi aut per se vt materia & forma in composito: & plures vnitates in nune
ro eodem naturali: aut per accidens: vt scientia & accidens in composito ex vtroque: aut plura accidentia in
eodem subiecto: siue illa plura non sint nata reduci in vnitatem numeralem naturalem, vt deus & crea
tura, quae nullo in vnitatem reducuntur: aut duo angeli: qui tamen reducuntur in vnitatem numeri essentia
lis, quid numerus formalis dicitur: licet non reducantur in vnitatem numeri naturalis, qui numerus ma-
terialis dicitur. Quae secundum istam primam diuisionem sunt multa: nequaquam sunt vnum aut ens indiuisum:
sed est multum continens in se multa abinuicem diuisa: quae sunt multa vna, & multa siue plura entia ab
inuicem diuisa: nequaquam sub aliqua indiuisione contenta. Et multitudo inquantum continet sic mul-
ta, non opponitur vni neque enti alicui singulari: sicut diuisio indiuisioni: quia omne vnum tale to-
to eo quod est, est pars alicuius quod taliter est multum siue multitudo: pars autem id quod pars toti non
opponitur. Sed tale multum siue multitudo, opponitur priuatiue vni quod conuertitur cum ente: quod siu-
gula entia continet sub ratione illa qua quodlibet eorum est in se indiuisum: licet adinuicem sub nul
la indiuisione sunt redacta: sicut non sunt deus & creatura. Et vtrumque eorum vt vnum. scilicet & multa sit
opposita, circuit omne genus: & non est aliquo genere determinato. Sic enim in substantia materia se
cundum se est vnum: & similiter materia & compositum ex ambobus: & materia & forma secundum
se sunt multa: & compositum est vnum. Et isto modo oppositionis loquitur Philosophus vbi dicit. x. meta. Vnum
& multum opponuntur multis modis: et vnus eorum est vnum et plura vt diuisio et indiuisio. vbi di-
cit Commen. Manifestum est quod vnum opponitur pluri secundum habitum et priuationem. Indi uisi
bilitas enim est priuatio diuisibilitatis. Vnde Philosophus. v. meta. loquens de vno quod convertitur cum
ente, dicit sic. Prima genera sunt vnum et ens, et oppositum vni est multitudo: et vnum aut erit ne
gatio aut priuatio. Commentator. Idest vnum et multum aut opponuntur secundum affirmationem
aut secundum habitum et priuationem. et intendit quod secundum habitum et priuationem, sicut determinat in. x. vt iam
dictum est.

7 ⁋ Secunda diuisio praetacta est non inquantum sunt multa: sed potius vt sunt ad aliquam vnitatem redacta
in eo scilicet quod est vnum, vel per accidens: et propter hoc illa diuisio non est proprie multorum: sed multi: quod quidem
multum est aliquod vnum contentum sub vno quod conuertitur cum ente: et sic diuisiuum illius. sicut
ens diuiditur in vnum et multum: sic et vnum conuertitur cum ente. Et est multum omne illud omnium in quo
est aliquis numerus: et vnum quod condiuidit ens, et vnum quod convertitur cum ente contra multum, est vnum in quo
nullus aut non talium cadat numerus. Et tale vnum respectu numeri cuiuscumque est vnum quod est principium
numeri materiale. Et tale multum est omnis numerus: quia in omni numero est vnitatum talium pluritas sub
vnitate aliqua formali contenta: sed deficiente a puritate et simplicitate formae vnius quod est principium Bb195v
ipsius numenri cum per se consideratur. Propter quod vnum tale quod est principium numeri vt secundum se est
consideratum, ratione suae formae est mensura omnium numerorum sequentium ipsum quo ad rationem for-
mae vnitatis defectiue existentis in quolibet numero, & opponitur multo, quod est in numero tale: sicut
mensura mensurato. De qua oppositione loquitur Philosophus cum dicit. x. metaphysicae. Et opponitur
vnum multitudini: sicut cum aliquis dicit vnum & vna, album & alba: & mensurata in respectu mensu-
rae: & mensura est vnum: & omne vnum est mensuratum ab vno. Commentator. Idest modus quo vnum
ppponitur multitudini est modus quo vnum opponitur multo quod est de specie illius vnius: vt vnum album
ppponitur pluribus albis. & ista oppositio non est alia nisi mensurantis ad mensuratum: & numeran-
tis ad numeratum: omnis enim multitudo mensuratur per vnum.

8 ⁋ De isto vno & multo sibi oppo
sito dupliciter: Sciendum est quod licet cum inter se comparantur vnum illorum formaliter est mensura: &
alterum mensuratum: tamen quando comparantur ad alia praedicamenta: & etiam ad alias quantitates: am
bo se habent vt mensura respectu illorum: quia vnitas mensura est vnius substantiae, vnius magnitu
dinis, vnius quantitatis: & similiter denarius decem ex singulis talibus, puta decem substantiarum, de-
cem magnitudinum, & decem qualitatum. Et est iste modus mensurandi alias res per vnitatem & numen
rum: alius a modo mensurandi numerum per vnitatem. Mensura enim ista numeri per vnitatem semper
excedit mensuratum: quia perfectio quam mensura habet per essentiam: & secundum quod est mensura: partici
patur in mensurato vt forma vnitatis in binario, ternario, & caeteris, secundum quam mensuratum est men
suratum. Non enim sub tanta indiuisione qua vnitas est vna: est numerus vnus: quia semper sub mi
nori indiuisione est vnus quilibet numerus quam sit vnitas quae est principium eius: & semper nume
rus est sub tanto minori indiuisione: quanto magis elongatus est ab vnitate prima. Illa vero men
sura quae est aliarum rerum per vnum & multum: semper aequatur mensurato. Et se habent vnum & mul
tum ad sua mensurata non relatiue secundo genere relationis: sed solummodo sicut accidens ad subie-
ctum. Et est mensura primo modo mensura essentialis rei mensuratae in suo participato. Secunda ve
ro est omnino accidentalis.

9 ⁋ De vno autem & multo secundum istum modum intentum mensurandi alia, ad scien
dum quomodo a secundo modo relationis procedat tertius: oportet aduertere quod vnum & multum si
ue numerus principaliter descendunt in tria praedicamenta absoluta, sub quibus continentur alia inquan-
tum mensurantur vno & multo: quae sunt substantia, quantitas, & qualitas. Quantitas enim tam continua as
discreta non solum descendit sub ratione mensurantis accidens in substantiam & in qualitatem: sed etiam in se
ipsam: & maxime discreta: quae descendit in continuam inquantum magnitudines numeri sunt. vt dicitur
primo libro poster. Primo enim vnitas & numerus descendunt in seipsos vt mensura accntalis mensu
rans per adaequationem: dicendo vna vnitas, duae vnitates, & sic deinceps: vnus binarius: duo binarii
& deinceps: & sic de ternario & quaternario & deinceps. Et secundo in quantitatem continuam: & hoc
vel sub ratione qua est continua, vt pedale, bipedale, & deiceps: vel sub ratione qua est discreta, vt vnum
pedale duo pedalia: vnum bipedale duo bipedalia: & deinceps: & sic de tripedali & quadripedali &c.
Et tertio in substantiam & qualitatem, vt vna, duae, tres substantiae aut qualitates: & sic deinceps. Quod
intelligit Philosophus cum dicit in x. metaphysicae. Prima mensura cuiuslibet generis, quantitates
discretae: & ex hoc in rebus aliis. Mensura enim est per quod cognoscitur quantitas: & quantitas cognoscitur
per hoc quod est quantitas aut per vnum aut per numerum: & omnes numeri cognoscuntur per vnum
& omnis quantitas secundum quod est quantitas cognoscitur per vnum: & ideo vnum est principium
numeri: & ex hoc dicitur mensura in aliis rebus: per quam scitur quaelibet earum, & actio cuiuslibet, quae
est vna. Commet tid est necesse est in vnoquoque genere vt vnum secundum quod est indiuisibile sit prima mensu-
ra illorum quae sunt in illo genere. scilicet quod natura vnius est natura mensurae. & praecipue in generibus ha
bentibus mensuram primo & essentialiter scilicet in quantitate discreta. hoc enim in eis est prius aliis re
bus quibus accidit mensura. Per hoc autem quod vnum & multum quae se habent adinuicem secundo modo relationis, com
parantur ad alia mensurata accuntaliter scilicet tria praedicamenta absoluta, ad quae omnia alia reducuntur inquantum ha
bent mensuras ab vno & multo, secundum quod infra videbitur, causantur in substantia ab vno & multo idem
& diuersum: in quantitate aequale & inaequale: in qualitate simile & dissimile. dicente Philosopho in
v. meta. Sunt eadem quorum substantia est vna: & similia quorum qualitas est vna: & aequalia quorum quanti-
tas est vna. Quae cum suis contrariis consideratae, quae sunt diuersum, inaequalitas, & dissimile, continent
omnes relationes communes secundum tres contrarietates ad quas omnia contraria habent reduci. di
cente eodem. iiii. metaphy. Principia contrariorum sunt vnum & multum. & Commnetor eiusdem. Prima contrario
rum & eorum genera sunt vnum & multum. Et quia relationes communes secundum hunc modum causantur ab vno &
multo scilicet vt vnum & multum accidunt rebus: ideo relationes cones dicuntur esse in accidentibus numero
rum: sicut relatio secundum mensuram & mensuratum dicitur esse in substantia nunerorum. & dicuntur etiam omnes relatio
nes esse relationes modo numeri: quia accidens tenet quendam modum subiecti sui. Et per hunc modum ab vno Bb196r
& multo quae se habent adinuicem secundo modo relationis, inquantum applicata sunt ad alia vt mensurantia
illa, causantur relationes communes secundo modo relationis communis.

10 ⁋ Ex quo patet quid dicendum sit ad quaestio
nem, videlicet quod relationes counes quam plurimum differunt ab aliis duobus generibus relationum: secundum
quod hoc clare patet ex ortu & origine adinuicem ipsorum praedictis. Quod enim oritur ab alio inquantum huiusmodi, dif
ferentiam aut distinctionem necessario habet ab illo. Caeterum de eorum vlteriori differentia, quo scilicet & quom
differunt inter se, patebit in quaestionibus duabus sequentibus. Et sic concedenda est vltima ratio.

11
⁋ Ad primam in oppositum quod genus relationum communium non differt a genere re
lationum in actiuis & passiuis: quia non referuntur inter se actiuum & passiuum nisi quia forma vnius
alteri conicatur: secundum quam etiam dicuntur iidem, aequales, & similes, ergo &c. Dico quod licet in actiuis & passit
uis quae referuntur adinuicem, per eorum actionem & passionem forma vnius alteri conicetur, non tamen propter
huiusmodi communitatem adinuicem referuntur. Etenim huiusmodi forma sicut & ipse motus per quem inducitur ab acti-
uo in passiuum: non est id per quod vt tanquam per fundamentum vnum eorum referatur ad alterum: sed illud potius sunt
potentia actiua & passiua: quae sunt principia ipsius motus & communicationis formae actiui in passiuum
llla autem forma inquantum comomunis est: est id per quod fundamentaliter referantur adinuicem secundum relationes
communes: quia propter illius communitatem sunt relationes illae communes, secundum quod infra videbitur
disputando de relationibus communibus in comparatione ad earum fundamenta.

12 ⁋ Ad secundum quod re
lationes communes non differunt a relationibus in mensuris: quia non dicuntur aliqua eadem, aequalia, aut simi
lia nisi per actum mensurandi: Dico quod aliqua dicuntur relatiua per actum mensurandi dupliciter: & hoc
tam ex parte mensurae, quam ex parte mensurati & ipsius relationis consequentis actum mensurandi. Ex parte men
surae: quia vt iam dictum est, mensura quae mensurat in secundo genere relationis, qua. scilicet in creaturis vnum
mensurat numerum siue multum, est mensura excedens mensuratum essentialis mensurae verae in substam
tia sua. Mensura vero quae mensurat in tertio genere relationis, qua. scilicet vnum & multum mensurant substantiam
quantitatem aut qualitatem: est mensura aequata mensurato accidentibus mensuris rei exterius: & est omnino
extra mensuratum. Illa vero quae est in secundo genere relationis, est in suo mensurato sicut veritas in sua
effigie: sed illa de tertio genere est in mensurato sicut accidens in subiecto. Item mensuratum in secundo genere
mensuratur ratione gradus perfectionis qui est in sua essentia. Mensuratum vero in tertio genere mensuratur ratio-
ne suae essentiae simpliciter. Item relatio in primo modo mensurandi est inter mensuram & mensuratum
in secundo vero est inter duo mensurata. Licet ergo relationes in secundo genere & tertio sint secundum
actum mensurandi: quia tamen hoc est multum diuersimode: non oportet quod propter illud non distin-
guantur inter se: & sic multum differenter per actum mensurandi dicuntur relatiua secundo & ter
tio modo: propter quod multum inter se differunt illi duo modi.